KoxCult - Artikelen 
Contact
Logo KoxCult

Cultuur in een gefragmenteerde samenleving
28 december 2012

Kunst en cultuur reflecteren ontwikkelingen in de maatschappij en maken er daarmee onlosmakelijk onderdeel vanuit. De positie van kunst en cultuur past zich aan de maatschappelijke situatie van dat moment aan. In het industriële tijdperk waarin de maatschappij als machinerie gezien werd, met de mens als onderdeel en het product als hoogste doel, stond als reactie de individuele kunstenaar op, lijdend voor zijn idealen en strevend naar kunst die betekenis in zichzelf droeg. De autonome kunstenaar als tegenhanger van de machine-industriële samenleving.

Inmiddels is de maatschappij ver verwijderd van dit non-individualistische mensbeeld en viert juist het individualisme hoogtij. Ieder mens als regisseur van zijn of haar eigen leven, waarin schoonheid een eigen betekenis krijgt en het bijzondere en populaire vermengd worden tot een individuele mix en stijl. Een stijl die in de praktijk vaak weinig extreem is en weer tot groepsgedrag leidt: massaal worden dezelfde keuzes gemaakt, in gedrag, in kledingstijl en aankopen. Een persoonlijke mix van algemeenheden die tot nieuwe algemeenheid leidt. In het boek “Kiezen voor de kudde” wordt dit fenomeen helder uiteengezet.

De samenleving raakt gefragmenteerd, en juist dit samenspel van samenhangende en tegengestelde facetten vormt de nieuwe samenleving. De reflectie op de samenleving maakt onlosmakelijk onderdeel uit van de samenleving, commentaar en kritiek zijn deel van het algemene beeld, tegenstrijdigheden zijn gemeengoed en onderdeel van het geheel.

Dit zelfde fenomeen raakt en vormt de kunstenaar en positie van de kunsten in de huidige maatschappij. Het onderscheid tussen hoge cultuur en populaire cultuur is verdwenen, kunstliefhebbers voelen zich net zo gemakkelijk bij populair vermaak als bij kunstzinnige bijeenkomsten. Werken worden net zo makkelijk via moderne media beleefd als in musea, schouwburgen of concertzalen. De digitale representatie van meesterwerken en minder meesterlijke werken die zonder onderscheid van elkaar vrij toegankelijk zijn, dwingen kunst en cultuur tot een andere positie. Niet langer kan zij zich als autonome entiteit afzijdig houden van de maatschappij om afstandelijk commentaar te leveren, maar zij moet zich verhouden tot een gefragmenteerde samenleving. Kunst en cultuur moeten bepalen tot welk facet van de samenleving zij zich willen verhouden, op welk aspect zij willen reflecteren, daarmee zich onvermijdelijk scharend onder een bepaalde groep of maatschappelijke stroming. Kunst en cultuur worden net zo gefragmenteerd als de samenleving waar zij op wensen te reflecteren.

De praktijk van iedere dag laat die veranderende rol en houding van de kunstenaar zien en wordt ook wel benoemd met de term “hybride kunstenaar”, hoewel dat ook eenvoudig gezien zou kunnen worden als de kunstenaar van vandaag. Kunstenaars die verschillende kunstdisciplines beoefenen of gebruiken voor hun werk. Kunstenaars die hun scheppende rol combineren met een educatieve of ondersteunende rol. Kunstenaars die naast hun kunstenwerk ook ander werk verrichten buiten de kunsten. Kunstenaars die populair werk (dat verkoopt) combineren met kunstwerken (die gewaardeerd worden door een select publiek, dat soms de kunstenaar nog moet ontdekken). De steeds vaker opduikende term “kunst- en cultuurprofessional” geeft ook al richting aan die veranderende beroepsrol. Kort gezegd bestaat er geen ruimte meer voor de autonome kunsten in enge zin, voor de monomane autonome kunstenaar die in stilte lijdt om zijn werk te kunnen maken.

Deze vermenging van rollen en posities is ook zichtbaar geworden in de houding van de samenleving en de politiek ten aanzien van kunst en cultuur. De algemene opvatting is dat de populaire elementen van kunst en cultuur zouden moeten kunnen zorgen voor verdienmodellen voor de minder toegankelijke onderdelen daarvan, en als dat onvoldoende mogelijk zou zijn, dan zou dat een legitimering zijn voor het verdwijnen van die onderdelen. De legitimatie mag ook buiten de kunsten gevonden worden (economie, vestigingsfactor, identiteit) maar niet langer in exclusiviteit of afzondering.

Wat betekent deze ontwikkeling van fragmentatie en reproductie voor kunst en cultuur, voor de kunstenaar en kunstliefhebber, voor de cultuurbeoefening en beleving? Programma’s als “The voice of” en “So you think you can dance” stimuleren mensen tot het maken van muziek en dansen, musicalcasting op televisie stimuleren theaterbezoek en bekende Nederlanders bestijgen de dirigentenbok bij een symfonieorkest om zo klassieke muziek bij een breder publiek onder de aandacht te brengen. Tot welke vormen van vermenging van “hoge” en “lage” cultuur dit nog zal leiden is onduidelijk, het financiële verdienmodel van de hybride of eigentijdse kunstenaar zal daar in ieder geval een prominente rol in gaan spelen.


 
Reageren? mail ons!